گلفشان ایران چیست؟ راهنمای جامع شناخت و بازدید از گل افشان های کشور در 1405

گلفشان چیست و چگونه تعریف می شود

گلفشان که در متون علمی و زمین شناسی با نام گل افشان نیز شناخته می شود یکی از عوارض ژئومورفولوژیکی و زمین شناسی جذاب به شمار می رود. این پدیده زمانی رخ می دهد که مخلوطی از آب و رسوبات رسی و گاهی گازهای محبوس در اعماق زمین تحت فشار قرار گرفته و از طریق شکاف ها و گسل های پوسته زمین به سطح راه پیدا می کنند. برخلاف آتشفشان های ماگمایی که مواد مذاب و بسیار داغ را از عمق زیاد به بیرون پرتاب می کنند گلفشان ها عمدتاً موادی با دمای نزدیک به دمای محیط یا کمی گرم تر را خارج می کنند که به همین دلیل به آن ها آتشفشان های سرد نیز گفته می شود.

این تپه های مخروطی شکل یا حوضچه های گلی در نتیجه انباشته شدن تدریجی مواد خروجی در اطراف دهانه اصلی شکل می گیرند. اندازه این عوارض می تواند از چند سانتی متر تا چند صد متر متغیر باشد. در برخی موارد گلفشان ها به صورت تک دهانه هستند و در برخی دیگر به صورت مجموعه ای از چندین دهانه فعال در یک منطقه پراکنده شده اند. مطالعه این پدیده ها به زمین شناسان کمک می کند تا بدون نیاز به حفاری های عمیق و پرهزینه اطلاعات ارزشمندی درباره لایه های زیرین زمین و ترکیب شیمیایی سیالات درون آن به دست آورند.

فرآیند دقیق تشکیل گلفشان ها از دیدگاه زمین شناسی

تشکیل گلفشان ها فرآیندی پیچیده است که نیازمند همزمانی سه عامل اصلی و حیاتی می باشد. عامل اول وجود منبعی غنی از رسوبات نرم و رسی در اعماق زمین است که قابلیت تبدیل شدن به گل را داشته باشد. عامل دوم وجود سیالات به ویژه آب زیرزمینی است که با این رسوبات مخلوط شده و خمیری روان ایجاد کند. عامل سوم و مهم ترین عامل فشاری است که این مخلوط را به سمت بالا هدایت کند. این فشار می تواند منشا زمین ساختی یا آتشفشانی داشته باشد.

طبقه بندی و انواع گلفشان ها

گلفشان ها را می توان بر اساس معیارهای مختلفی از جمله دمای مواد خروجی میزان فعالیت و شکل ظاهری طبقه بندی کرد. شناخت این انواع به درک بهتر رفتار این پدیده ها در مناطق مختلف جغرافیایی کمک می کند.

از نظر دما گلفشان ها به دو دسته سرد و گرم تقسیم می شوند. گلفشان های سرد که رایج ترین نوع هستند گل و لایی با دمای نزدیک به دمای محیط زمین را خارج می کنند و منشا آن ها عمدتاً فشارهای تکتونیکی و رسوبی است. گلفشان های گرم کمتر رایج هستند و معمولاً در مجاورت مناطق آتشفشانی فعال یا نیمه فعال قرار دارند و گل خروجی آن ها به دلیل نزدیکی به منابع گرمای زیرزمینی دمای بالاتری دارد.

از نظر میزان فعالیت نیز این پدیده ها به سه دسته فعال نیمه فعال و خاموش تقسیم می شوند. گلفشان های فعال به طور مداوم یا در بازه های زمانی کوتاه گل و گاز خارج می کنند. گلفشان های نیمه فعال تنها در شرایط خاص مانند پس از زلزله های شدید یا بارندگی های بسیار سنگین فعالیت می کنند و گلفشان های خاموش آثار باقی مانده از فعالیت های گذشته را نشان می دهند اما دیگر هیچ گونه خروجی مواد ندارند.

اهمیت گلفشان ها در اکتشافات زمین شناسی و صنعت

گلفشان ها تنها یک پدیده طبیعی عجیب نیستند بلکه به عنوان پنجره ای به اعماق زمین عمل می کنند. ترکیب شیمیایی گل و گازهای خروجی از این دهانه ها اطلاعات بسیار ارزشمندی را درباره لایه های زیرین زمین در اختیار زمین شناسان قرار می دهد. وجود هیدروکربن ها و گاز متان در مواد خروجی بسیاری از گلفشان ها نشان دهنده وجود مخازن نفت و گاز در اعماق آن منطقه است. به همین دلیل در بسیاری از کشورهای جهان گلفشان ها به عنوان شاخص های سطحی برای اکتشافات نفتی و گازی مورد مطالعه قرار می گیرند.

علاوه بر این بررسی کانی های رسی موجود در گل گلفشان ها می تواند به شناسایی ذخایر معدنی خاص کمک کند. برخی از این رسوبات به دلیل خلوص بالا و ویژگی های فیزیکی منحصر به فرد در صنایع سرامیک سازی تولید آجرهای نسوز و حتی صنایع داروسازی کاربرد دارند. همچنین مطالعه الگوی فعالیت گلفشان ها می تواند در ارزیابی پتانسیل لرزه خیزی یک منطقه و درک بهتر رفتار گسل های فعال موثر باشد.

خواص درمانی و کاربردهای محلی گل گلفشان ها

یکی از جنبه های جذاب گلفشان ها که توجه گردشگران و مردم محلی را به خود جلب کرده است خواص درمانی گل آن ها می باشد. گل خروجی از بسیاری از گلفشان ها سرشار از مواد معدنی مانند گوگرد منیزیم کلسیم و ترکیبات آلی است که در طب سنتی برای درمان انواع بیماری های پوستی مورد استفاده قرار می گیرد. مردم محلی در مناطق نزدیک به گلفشان ها از دیرباز از این گل برای تسکین دردهای مفصلی درمان اگزما پسوریازیس و نرم کردن پوست استفاده می کرده اند.

علاوه بر خواص درمانی گل برخی از گلفشان ها به دلیل چسبندگی مناسب و بافت یکدست در صنایع دستی محلی کاربرد دارد. سفالگران و هنرمندان بومی در برخی مناطق از این گل برای ساخت ظروف سفالی و مجسمه های تزئینی استفاده می کنند. این کاربردهای چندگانه باعث شده است که گلفشان ها نه تنها به عنوان یک پدیده زمین شناسی بلکه به عنوان یک منبع ارزشمند محلی نیز مورد توجه قرار گیرند.

گلفشان ها در جهان

پدیده گلفشان در سراسر جهان و در انواع محیط های زمین ساختی و اقلیمی پراکنده است. کشور جمهوری آذربایجان به عنوان پایتخت گلفشان های جهان شناخته می شود و بیش از نیمی از گلفشان های فعال دنیا در این کشور قرار دارند. در پاکستان منطقه پارک ملی هینگول در بلوچستان میزبان یکی از بزرگ ترین گلفشان های جهان با ارتفاع حدود پانصد متر است.

در اندونزی گلفشان لوسی یکی از معروف ترین و بحث برانگیزترین گلفشان های جهان است که فعالیت آن منجر به تخلیه چندین روستا شده است. همچنین در ایالات متحده آمریکا به ویژه در ایالت کالیفرنیا و در کشور ترکمنستان نیز گلفشان های متعددی وجود دارند که هر کدام ویژگی های زمین شناسی منحصر به فرد خود را دارند. پراکندگی جهانی این پدیده نشان دهنده ارتباط عمیق آن با فرآیندهای بنیادین و مقیاس سیاره ای زمین است.

گلفشان های ایران به تفکیک استان و منطقه

ایران به دلیل قرارگیری بر روی کمربند کوهزایی آلپ هیمالیا و داشتن حوضه های رسوبی گسترده یکی از کشورهایی است که تعداد قابل توجهی گلفشان در آن شناسایی شده است. این گلفشان ها عمدتاً در دو منطقه اصلی متمرکز شده اند: سواحل شمالی دریای عمان در جنوب شرقی کشور و دشت گرگان در شمال شرقی کشور.

جدول مقایسه ویژگی های گلفشان های شاخص ایران

راهنمای جامع سفر و بهترین زمان بازدید از گلفشان ها

برنامه ریزی برای بازدید از گلفشان ها نیازمند توجه به شرایط آب و هوایی و جغرافیایی منطقه است. برای گلفشان های جنوب ایران به ویژه در سیستان و بلوچستان و هرمزگان بهترین زمان بازدید فصول پاییز و زمستان و اوایل بهار است. در این فصول دمای هوا معتدل و دلپذیر است و بارندگی های فصلی باعث افزایش فعالیت گلفشان ها و جریان یافتن گل تازه می شود. بازدید از این مناطق در تابستان به دلیل گرمای شدید و شرجی بودن هوا به هیچ وجه توصیه نمی شود.

برای گلفشان های شمال کشور در استان گلستان نیز فصول بهار و پاییز به دلیل اعتدال دما و زیبایی های بصری دشت گرگان بهترین گزینه هستند. در مورد امکانات رفاهی باید توجه داشت که اکثر گلفشان ها در مناطق بکر و دور از شهرهای بزرگ قرار دارند. در نزدیکی گلفشان تنگ روستای تنگ دارای امکانات اولیه مانند اسکله ماهیگیری و مغازه های کوچک است اما برای اقامت باید به شهرهای چابهار یا کنارک بازگشت. در مورد گلفشان های گلستان نیز امکانات در حد جاده های روستایی است و همراه داشتن آب آشامیدنی و میان وعده ضروری می باشد.

پرسش های متداول درباره گلفشان های ایران

جمع بندی نهایی

گلفشان های ایران به عنوان یکی از شگفت انگیزترین پدیده های زمین شناسی کشور نه تنها ارزش علمی بالایی برای درک ساختار زیرسطحی و اکتشاف منابع دارند بلکه به عنوان جاذبه های گردشگری منحصر به فرد نیز شناخته می شوند. از گلفشان تنگ در سواحل نیلگون دریای عمان تا گلفشان قارنیارق در دشت های سرسبز گلستان هر کدام داستانی از تحولات میلیون ها ساله زمین را روایت می کنند.

حفاظت از این میراث طبیعی و بازدید مسئولانه از آن ها می تواند به توسعه گردشگری پایدار در مناطق کمتر برخوردار کشور کمک کند. شناخت دقیق ویژگی ها موقعیت و نکات ایمنی مربوط به هر گلفشان تجربه ای امن و آموزنده را برای علاقه مندان به طبیعت و زمین شناسی فراهم می آورد. این پدیده های خاکی یادآور این حقیقت هستند که زمین زیر پای ما همچنان زنده و در حال تحول است.